Wat is een concept map?

Wanneer je een onderwerp moet opknippen in kleinere delen, kun je een concept map maken om te zien hoe die delen in het grotere geheel passen. Met een concept map kun je een grote hoeveelheid informatie helder en beknopt overbrengen. Zie conceptmapping als brainstormen met een doel.

Hier werpen we een blik op concept maps, inclusief de belangrijkste kenmerken, use cases, tips voor het maken van je eigen concept maps en meer.

Wat is een concept map?

Een concept map is a diagram of grafische tool die de relaties tussen afzonderlijke ideeën, afbeeldingen of woorden visueel weergeeft. De meeste concept maps tonen ideeën als vakken of cirkels (ook wel knooppunten genoemd), die hiërarchisch zijn gestructureerd en verbonden met lijnen of pijlen (ook wel bogen genoemd). Deze lijnen zijn voorzien van verbindende woorden en frasen om de verbanden tussen concepten uit te leggen.

Belangrijkste kenmerken van concept maps

Concept maps worden ook wel conceptuele diagrammen genoemd. Hoewel andere soorten diagrammen er misschien vergelijkbaar uitzien, hebben concept maps specifieke kenmerken waarmee ze zich onderscheiden van andere visuele hulpmiddelen.

Concepten

Concepten worden gedefinieerd als "waargenomen regelmatigheden of patronen in gebeurtenissen of objecten, of registraties van gebeurtenissen of objecten, aangeduid met een label" en worden weergegeven als vormen in het diagram.

Verbindende woorden/frasen

Verbindende woorden of frasen bevinden zich op de lijnen die objecten in een concept map verbinden, en deze woorden beschrijven de relatie tussen twee concepten. Ze zijn zo beknopt mogelijk en bevatten meestal een werkwoord. Voorbeelden zijn "veroorzaakt," "omvat" en "vereist." Andere veelvoorkomende verbindende werkwoorden die je in sterke kaarten zult zien, zijn termen als 'biedt' of 'omvat', die zijn gekozen om exact aan te sluiten bij de relatie die wordt gelegd.

Propositionele structuur

Proposities zijn betekenisvolle stellingen die bestaan uit twee of meer concepten die met verbindende woorden zijn verbonden. Deze stellingen staan ook bekend als semantische eenheden of betekeniseenheden. Concepten en proposities vormen de basis voor het creëren van nieuwe kennis binnen een domein. In wezen draagt een concept map visueel een reeks proposities over een bepaald onderwerp over.

Hiërarchische structuur

Een belangrijk element van de concept map is de hiërarchische structuur. De meest algemene en inclusieve concepten bevinden zich bovenaan een concept map, met de specifiekere en exclusievere concepten daaronder hiërarchisch geordend. Een concept map is dan ook ontworpen om van boven naar beneden te worden gelezen.

Focusvraag

Een focusvraag definieert de kwestie of het probleem dat de concept map moet oplossen. Door een focusvraag te ontwikkelen, kun je ontwerpen met een specifieke context in gedachten, wat helpt om de richting van je concept map te bepalen en te behouden. Binnen de hiërarchische structuur moet de focusvraag helemaal bovenaan de concept map staan en als referentiepunt dienen. Kies een focusvraag met een voldoende afgebakende reikwijdte, zodat de kaart overzichtelijk en bruikbaar blijft.

Parking lot

Voordat je aan je concept map begint, kan het handig zijn om een lijst op te stellen met de belangrijkste concepten die moeten worden opgenomen. Maak een geordende lijst van het meest algemene concept naar het meest specifieke. Deze lijst wordt de 'parking lot' genoemd, omdat je de items naar de kaart verplaatst zodra je weet waar ze passen. Als praktische richtlijn beginnen veel concept maps met ongeveer 15-25 sleutelconcepten in de parking lot, die vervolgens worden uitgebreid of verfijnd naarmate de kaart zich ontwikkelt.

Cross-links

Cross-links zijn relaties tussen concepten in verschillende domeinen van de concept map, waarmee je visualiseert hoe ideeën binnen deze verschillende domeinen met elkaar verbonden zijn. Zowel de cross-links als de hiërarchische structuur stimuleren creatief denken, en deze cross-links wijzen vaak op momenten van creativiteit. Nadat je de basisstructuur hebt opgebouwd, kunnen cross-links ook worden gebruikt om relaties te tonen tussen concepten op hetzelfde niveau van specificiteit, en dus niet alleen tussen ver van elkaar verwijderde delen van de kaart.

Waarom een concept map gebruiken?

De hersenen verwerken visuele informatie 60.000 keer sneller dan tekst. Conceptmapping is ontworpen als hulpmiddel om kennis te organiseren en weer te geven. Het helpt je om relaties tussen verschillende concepten te visualiseren en je begrip van complexe onderwerpen te testen. Door relaties tussen ideeën te doordenken en visueel weer te geven, ontstaan er mentale verbindingen waardoor je kennis beter onthoudt.

De concept map is a populaire manier om het begrip van een onderwerp vast te leggen voor werk, school of persoonlijke studie. De methode wordt het meest gebruikt in de academische wereld, maar het proces kan eenvoudig worden toegepast op andere vakgebieden.

Concept maps zijn ideaal voor het ontwikkelen van logisch denken, het ontleden van complexe systemen en het contextualiseren van specifieke ideeën binnen grotere onderwerpen — maar ze bieden voordelen voor elk leerproces. Gebruik concept maps om:

• Begrip, metacognitieve ontwikkeling, woordenschat en het geheugen te stimuleren.

• Informatie te synthetiseren door nieuwe en oude concepten te integreren om het grotere geheel beter te begrijpen.

• Brainstormen en strategisch denken aan te moedigen.

• De ontdekking van nieuwe concepten en hun verbanden te stimuleren.

• Complexe ideeën helder te communiceren.

• Gezamenlijk leren te bevorderen.

• Creativiteit aan te wakkeren en out-of-the-box denken te stimuleren.

• Een momentopname te maken van je huidige kennis om je begrip te beoordelen.

• Gebieden te identificeren die meer kennis of herhaling vereisen.

• Trainingsmateriaal en officiële documentatie te maken.

Mogelijke nadelen van conceptmapping

Concept maps zijn niet voor elk scenario geschikt. Hier zijn enkele mogelijke nadelen van het gebruik van een concept map:

• Ze kunnen visueel overweldigend of onoverzichtelijk worden wanneer ze worden gebruikt om grote concepten te verkennen.

• Ze beperken gebruikers tot trefwoorden, wat kan leiden tot vage concept maps.

• Ze kunnen tijdrovender zijn dan andere visualisaties.

Wanneer je een concept map maakt

Concept maps zijn een optimaal leermiddel voor studenten en docenten, of de bijdragers nu op school zitten, lesgeven of bijles geven in een vak, of zelf nieuwe vaardigheden ontwikkelen. Het proces van het verbinden van ideeën in een tastbare ruimte kan je kennis van een onderwerp versterken en verduidelijken aan welke gebieden nog gewerkt moet worden.

Het maken van een concept map kan nuttig zijn bij het:

• Presenteren van beknopte overzichten van een vakgebied

• Opnemen van informatie tijdens het studeren voor een examen

• Beoordelen van het begrip van een student over een specifiek onderwerp

• Consolideren van kennis tijdens het leerproces

• Aantonen van een acceptabel niveau van begrip van een onderwerp

• Definiëren van kennis die in je hoofd zit, maar nog niet formeel is gedocumenteerd

Concept maps lijken op andere methoden voor het koppelen van knooppunten, zoals topic maps of UML-diagrammen. Concept maps verschillen echter in hun filosofische basis, die ervan uitgaat dat concepten en proposities de grondslag vormen voor nieuwe kennis en betekenis.

Houd er rekening mee dat concept maps niet hetzelfde zijn als mindmaps, hoewel ze vaak met elkaar worden verward (zie hieronder voor meer details). Concept maps zijn niet de beste tool voor het visualiseren van nieuwe ideeën, het organiseren van vergaderingen of het beheren van taken en projecten. In die scenario's kun je beter mindmaps of een ander type diagram proberen.

Concept maps vs. mindmaps

Veel mensen vinden het lastig om concept maps en mindmaps uit elkaar te houden. Concept maps zijn gevarieerder in hoe ze relaties weergeven, terwijl mindmaps doorgaans beperkt zijn tot radiale hiërarchieën en boomstructuren. Hier lees je hoe je bepaalt of je te maken hebt met een concept map of een mindmap:

Concept maps

• Worden gebruikt om stilzwijgende (tacit) kennis weer te geven, zoals een bestaande theorie of concept, met ideeën die meestal extern worden gegenereerd

• Vertegenwoordigen vaak academische kennis, waardoor de toepassing formeler is

• Bevatten algemene kennis bovenaan de kaart, met gerelateerde concepten daaronder hiërarchisch geordend

• Tonen onderwerpen met cross-links en meerdere relaties

Mindmaps

• Worden gebruikt om een reeks ideeën uit te werken, die vaak intern worden gegenereerd

• Vertegenwoordigen vaak een grotere verscheidenheid aan taken en concepten, waardoor de toepassing flexibeler is

• Bevatten een enkel woord, frase of afbeelding in het midden van de kaart, met gerelateerde ideeën die in alle richtingen naar buiten stralen

• Tonen onderwerpen met één bovenliggend (parent) en meerdere onderliggende (children) elementen

Conceptmapping voor het onderwijs

Conceptmapping kan een krachtig hulpmiddel zijn in het onderwijs. Het helpt studenten om op een hoger cognitief niveau te presteren en ondersteunt docenten bij het uitleggen van ingewikkelde onderwerpen en het beoordelen van het begrip van studenten.

Studenten kunnen conceptmapping gebruiken om:

• Nieuw materiaal te organiseren en te structureren.

• Het leerproces te verbeteren door nieuwe en oude kennis aan elkaar te koppelen.

• Relaties in kaart te brengen tussen zaken als woordenschat, personages in een verhaal en historische gebeurtenissen.

• Schrijfprojecten te plannen en te schetsen.

• Hun eigen weergaven van kennis te ontwerpen.

• Nieuwe ideeën te brainstormen.

• Aantekeningen te maken.

• Studiegidsen te maken.

• Complexere structuren te ontwerpen.

Docenten kunnen conceptmapping gebruiken om:

• Het curriculum te plannen.

• Het begrip van studenten te beoordelen of misvattingen te diagnosticeren.

• Complexere ideeën uit te leggen.

• Lezers die moeite hebben te ondersteunen.

Wanneer docenten concept maps opnemen in hun onderwijsmethode, kunnen ze hulpmiddelen aanreiken om het proces voor studenten te vergemakkelijken:

• Een focusvraag geven om het denkproces op gang te brengen.

• Een parking lot (lijst van sleutelconcepten) maken om studenten te helpen bepalen wat ze in hun kaart moeten opnemen.

• Expert-skeletkaarten aanbieden zodat studenten een structuur hebben om te volgen. Dit zijn kleine concept maps, gestart door een expert op het gebied van het onderwerp, die studenten vervolgens kunnen uitbreiden.

Concept maps zijn bijzonder nuttig als evaluatie-instrumenten. Docenten kunnen studenten bijvoorbeeld aan het begin van het semester een concept map laten maken om de bestaande kennis te beoordelen. Studenten kunnen deze activiteit gedurende het semester herhalen, zodat zowel studenten als docenten kunnen evalueren wat er wordt geleerd. Het helpt om het cognitieve vermogen te beoordelen, aangezien het bepalen van de belangrijkste cross-links hoge cognitieve prestaties vereist. Deze activiteit kan ook worden gebruikt om misvattingen van studenten te identificeren en te verhelpen.

Onderzoek wijst uit dat het werken in kleine groepen en samenwerken tijdens het leren leidt tot positieve cognitieve en affectieve resultaten voor studenten. Conceptmapping maakt dit productieve groepswerk mogelijk tussen studenten en docenten binnen elk vakgebied, en kan helpen bij het ontwikkelen van de strategische denkvaardigheden van een student.

Conceptmapping voor bedrijven

Hoewel ze op grote schaal worden gebruikt in het onderwijs, hebben concept maps ook hun weg gevonden naar het bedrijfsleven. Concept maps communiceren ideeën effectief en stimuleren intuïtief visueel denken dat helpt bij bedrijfsanalyses voor operations, marketing, productontwerp en meer. Conceptmapping is een groepsproces, waardoor het een ideale activiteit is voor teams of groepen belanghebbenden, vooral bij het oplossen van problemen.

Via een creatieve en resultaatgerichte benadering die bekendstaat als design thinking, concept maps kunnen worden gebruikt voor inspiratie, ideevorming en implementatie. Deze diagrammen vertellen een duidelijk visueel verhaal en helpen in de fasen van ideevorming en inspiratie. Wanneer het tijd is voor de implementatie, concept maps helpen bij instructie, documentatie en communicatie.

Conceptmapping stelt experts binnen een bedrijf in staat om hun kennis te documenteren en te delen met als doel:

• Het bevorderen van een bedrijfstbreed begrip van businessvereisten

• Het opsporen van hiaten en tegenstrijdigheden

• Het identificeren van complexe relaties tussen ideeën

• Het leren van de "taal" van een klant

• Het vaststellen van een consistente taal voor een project

• Het identificeren van mogelijke afhankelijkheden tussen vereisten

• Het modelleren van voorraadstromen, kasstromen en relatiestromen

• Productontwikkeling

• Marktanalyse

• Besluitvorming

• Het formuleren van onderzoeksprojecten

• Het in kaart brengen van teamkennis

• Het archiveren van expertkennis

• Het inwerken van nieuwe medewerkers

• Softwareontwerp

• Het bouwen van ontologieën

In veel zakelijke contexten worden concept maps ook gemaakt als onderdeel van bredere documentatieworkflows, waarbij teams een duidelijke visualisatie in bestaande deliverables moeten invoegen. In die gevallen geven teams vaak de voorkeur aan digitale tools waarmee ze de kaart eenvoudig kunnen insluiten, bijwerken en delen naast de rest van het werk.

Conceptmapping voor de gezondheidszorg

Binnen de gezondheidszorg maakt conceptmapping het mogelijk om ideeën te prioriteren, consensus te evalueren, hiaten te identificeren en betere actieplannen op te stellen. Het stelt de verschillende belanghebbenden van een organisatie in staat om samen te komen en effectieve plannen te formuleren door een gedeelde weergave van de toestand van de patiënt te creëren en de juiste vervolgstappen te bepalen.

Toepassingen van conceptmapping binnen de gezondheidszorg zijn onder andere:

• Het organiseren van de werklast

• Het prioriteren van patiënttoewijzingen

• Het kritisch doordenken van afwijkende beoordelingen

• Het in kaart brengen van zorgplannen

• Het identificeren van relaties tussen symptomen

• Het onthullen van diagnoses

• Het trainen van medisch personeel
  
  
  

Geschiedenis van conceptmapping

Conceptmapping als methode werd in de jaren 70 ontwikkeld door Joseph Novak en een team van onderzoekers aan Cornell University. Dr. Novak was op zoek naar een nieuw hulpmiddel om expliciete veranderingen in het conceptuele begrip van kinderen te beschrijven.

Zowel hij als zijn collega's bij Cornell hadden de theorieën van psycholoog Jean Piaget over cognitieve operationele fasen bestudeerd. Piaget en andere experts namen aan dat kinderen vóór de leeftijd van 11 jaar niet in staat waren om abstracte concepten, zoals de aard van materie, te begrijpen. Dr. Novak startte een onderzoeksproject om minieme veranderingen te observeren in de manier waarop kinderen nieuwe ideeën leerden.

Het resultaat was a nieuw hulpmiddel dat door het Cornell-team werd ontwikkeld tijdens hun langetermijnstudie: the concept map. Deze kaarten waren eenvoudig — slechts een of twee woorden om het hoofdidee weer te geven, met lijnen die verbindende woorden toonden die een betekenisvolle stelling vormden. De most algemene concepten stonden bovenaan de kaart en de meest specifieke termen onderaan.

Sindsdien is conceptmapping enorm populair geworden, omdat specialisten in verschillende vakgebieden, van onderwijs tot gezondheidszorg, de unieke voordelen ervan inzien.

Theoretische basis

Concept maps zijn gebaseerd op de assimilatietheorie van Ausubel en de leertheorie van Novak, die verklaren hoe mensen nieuwe informatie leren door deze te integreren met kennis die ze al hebben. Novak stelde: "Betekenisvol leren omvat de assimilatie van nieuwe concepten en proposities in bestaande cognitieve structuren."

Door betekenisvol leren, dat hieronder nader wordt besproken, vindt de integratie van nieuwe concepten in onze cognitieve kennisstructuur plaats door nieuwe kennis te koppelen aan concepten die al begrepen zijn. Een concept map biedt een visuele demonstratie van de verbindingen tussen concepten in onze cognitieve structuur. De oorsprong van concept maps ligt in het constructivisme, dat beschrijft hoe lerenden actief kennis opbouwen.

Fysiologische basis

Kinderen verwerven concepten vanaf de geboorte tot drie jaar wanneer ze labels of symbolen beginnen te identificeren voor regelmatigheden die ze in de wereld om hen heen waarnemen. Dit vroege en autonome leren staat bekend als het ontdekkend leerproces (discovery learning). Na het derde jaar begint het receptief leerproces (reception learning), waarbij nieuwe betekenissen worden gevormd door vragen te stellen en de relaties tussen oude en nieuwe concepten te begrijpen. Concepten worden niet langer door de lerende gedefinieerd, maar door anderen beschreven en overgedragen aan de lerende.

Naast het verkennen van deze twee leerprocessen maakt Ausubel ook onderscheid tussen uit het hoofd leren (rote learning) en betekenisvol leren (meaningful learning). Uit het hoofd leren vindt plaats wanneer er weinig of geen relevante voorkennis is over de gepresenteerde nieuwe informatie en er geen interne motivatie is om nieuwe en bestaande kennis te integreren. Hierdoor wordt informatie snel vergeten.

Betekenisvol leren kan alleen plaatsvinden onder de volgende drie omstandigheden:

1. Het gepresenteerde nieuwe materiaal moet duidelijk zijn en aansluiten bij de voorkennis van de lerende. Concept maps zijn hierbij nuttig, omdat ze algemene concepten van de lerende identificeren waarop kan worden voortgebouwd.

2. De lerende moet beschikken over relevante voorkennis, vooral bij het proberen te begrijpen van gedetailleerde en specifieke kennis binnen een bepaald gebied.

3. De eerste twee voorwaarden kunnen rechtstreeks door de docent worden gestuurd, maar de tredje vereist dat de lerende een inspanning levert om nieuwe en oude informatie te assimileren in plaats van deze alleen maar te onthouden.

Het onderscheid tussen uit het hoofd leren en betekenisvol leren is een continuüm, aangezien individuen over verschillende hoeveelheden relevante kennis and verschillende motivatieniveaus voor kennisassimilatie beschikken. Creativiteit bevindt zich op een zeer hoog niveau van betekenisvol leren op dit continuüm.

Conceptmapping is krachtig voor betekenisvol leren omdat het fungeert als een sjabloon om kennis te organiseren en te structureren, hoewel de structuur stukje bij beetje moet worden opgebouwd met kleine eenheden van op elkaar inwerkende concepten en proposities. Dit proces maakt het mogelijk om kennis in nieuwe contexten te gebruiken en zorgt voor een betere retentie. Bovendien toont onderzoek aan dat onze hersenen informatie bij voorkeur organiseren in de hiërarchische structuur die kenmerkend is voor conceptmapping.

Epistemologische basis

Epistemologie is de tak van de filosofie die zich bezighoudt met kennis en het creëren van nieuwe kennis. Er is een groeiende consensus dat het creëren van nieuwe kennis een constructief proces is waarbij zowel onze kennis als onze emoties betrokken zijn.

Concept maps worden geassocieerd met constructivistische leertheorieën waarin lerenden actieve deelnemers zijn in plaats van passieve ontvangers van kennis. Lerenden moeten een inspanning leveren om nieuwe betekenis te geven aan informatie die ze al kennen. Het bouwen van concept maps is een creatief proces, aangezien concepten en proposities de basis vormen voor kennis in elk domein.

Typen concept maps

Hoewel veel concept maps dezelfde kernkenmerken delen (knooppunten, verbindende frasen, hiërarchie en cross-links), kun je verschillende lay-outs kiezen, afhankelijk van wat je wilt laten zien:

• Spider mapping: Een spider concept map wordt georganiseerd door het centrale thema of idee in het midden van het document te plaatsen, met subonderwerpen die vanuit het centrale thema vertakken. Dit is doorgaans het gemakkelijkste type concept map om te maken en te begrijpen.

• Flowcharting: Een flowchart concept map presenteert informatie in een lineair format.

• Systeemmapping: Een systeem concept map presenteert informatie in een flowchart-achtige indeling met toevoeging van inputs en outputs in het hele diagram. Dit type concept maps wordt beschouwd als de meest grondige presentatie van gegevens.

• Hiërarchische mapping: In een hiërarchische concept map wordt informatie van boven naar beneden gepresenteerd in afnemende volgorde van belangrijkheid. Algemene gegevens worden bovenaan geplaatst and worden specifieker naarmate je naar beneden beweegt.

Hoe je een concept map bouwt

Hier zijn de basisstappen voor het opbouwen van een concept map:

1. Identificeer de focusvraag of het hoofdonderwerp. Denk na over het probleem of de kwestie die je met de concept map wilt oplossen. Dit idee moet verbonden zijn met alle andere elementen op je kaart en vormt de leidraad voor de hiërarchische structuur. Als je onderwerp te breed aanvoelt om overzichtelijk in kaart te brengen, kan het verkleinen ervan tot een enkele focusvraag de rest van het proces een stuk eenvoudiger maken.

2. Identificeer alle sleutelconcepten die verband houden met het hoofdidee dat je hebt vastgesteld. Orden ze met de meest algemene concepten eerst en de meer specifieke concepten als laatste. Deze lijst wordt de 'parking lot' genoemd. Probeer conceptlabels kort te houden (vaak één of twee woorden) zodat het diagram leesbaar blijft en niet verandert in een blok tekst.

3. Maak een voorlopige concept map die de concepten met elkaar verbindt. Vergeet niet om verbindende woorden of frasen op de lijnen toe te voegen om aan te tonen hoe de concepten aan elkaar gerelateerd zijn.

4. Voeg cross-links toe om concepten in verschillende domeinen met elkaar te verbinden. Zodra de basisverbindingen er liggen, kun je zoeken naar extra cross-links, vooral tussen concepten op hetzelfde niveau van specificiteit, om minder voor de hand liggende relaties aan het licht te brengen.

5. Herzie je concept map voortdurend waar nodig. Tijdens het herzien kan het helpen om de kaart te testen door te controleren of elk concept zich op de beste locatie bevindt en of elke verbindende frase de meest nauwkeurige beschrijving van de relatie is.

Praktische tips voor het tekenen en verfijnen van je kaart

Naast de bovenstaande basisstappen kunnen een paar praktische keuzes het gemakkelijker maken om met conceptmapping te beginnen and dit in de loop van de tijd bij te houden. Let bij het toevoegen van verbindingen aan elk concept goed op de relaties die je illustreert. Stel jezelf vragen als:

• Welke tools ga ik gebruiken om mijn concept map te maken?

• Past elk element goed op zijn respectievelijke plek?

• Is there a better position for this idea or group of ideas?

• Kan ik een nauwkeuriger verbindend woord gebruiken om deze relatie weer te geven?

Onthoud dat dit een voorlopige kaart is die waarschijnlijk moet worden herzien. Beschouw vroege versies als werkmodellen: de waarde zit vaak in het herhalen totdat de structuur precies overeenkomt met wat je daadwerkelijk bedoelt. Digitale tools kunnen herziening, delen en presentatieopmaak veel eenvoudiger maken, vooral wanneer de kaart opnieuw zal worden gebruikt.